Το ελληνικό startup οικοσύστημα: πώς η Ελλάδα έμαθε να φτιάχνει εταιρείες τεχνολογίας

Για χρόνια, η Ελλάδα είχε τη φήμη μιας χώρας που παρήγαγε εξαιρετικά ταλέντα και στη συνέχεια τα έβλεπε να φεύγουν. Οι λαμπροί μηχανικοί, οι προγραμματιστές και οι επιστήμονες σπούδαζαν εδώ και διέπρεπαν αλλού, χτίζοντας τις καριέρες και τις εταιρείες τους σε ξένα οικοσυστήματα. Κάτι, όμως, έχει αρχίσει να αλλάζει. Τα τελευταία χρόνια αναδύεται ένα ελληνικό startup οικοσύστημα με ολοένα μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, που έχει δώσει διεθνείς επιτυχίες και αρχίζει να μετατρέπει την Ελλάδα από εξαγωγέα ταλέντου σε τόπο όπου το ταλέντο μπορεί να χτίσει κάτι δικό του.

Από την κρίση στην ευκαιρία

Παραδόξως, η ίδια η κρίση που προκάλεσε τη φυγή των νέων έσπειρε και κάποιους από τους σπόρους αυτής της αλλαγής. Όταν η παραδοσιακή αγορά εργασίας κατέρρευσε, ένα κομμάτι των πιο φιλόδοξων νέων στράφηκε στην επιχειρηματικότητα όχι ως πολυτέλεια, αλλά ως διέξοδο. Παράλληλα, η εμπειρία όσων δούλεψαν στο εξωτερικό, σε διεθνείς εταιρείες τεχνολογίας, δημιούργησε μια δεξαμενή τεχνογνωσίας και διασυνδέσεων που αργότερα άρχισε να επιστρέφει στη χώρα.

Η τεχνολογία προσέφερε ένα μοναδικό πλεονέκτημα: μια startup λογισμικού δεν χρειάζεται εργοστάσια ούτε τεράστιο αρχικό κεφάλαιο. Χρειάζεται μυαλά, σύνδεση στο διαδίκτυο και πρόσβαση σε μια παγκόσμια αγορά. Και σε αυτά τα τρία, η Ελλάδα μπορούσε να είναι ανταγωνιστική. Έτσι, σιγά σιγά, σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο άρχισαν να φυτρώνουν εταιρείες που δεν στόχευαν στην τοπική αγορά, αλλά εξαρχής στον κόσμο.

Οι επιτυχίες που άλλαξαν την εικόνα

Τίποτα δεν αλλάζει τη νοοτροπία ενός οικοσυστήματος περισσότερο από τις απτές επιτυχίες, και η Ελλάδα απέκτησε αρκετές που έγιναν σημεία αναφοράς. Εταιρείες όπως η Viva Wallet στον χώρο των ψηφιακών πληρωμών, η Beat στις υπηρεσίες μετακίνησης, το Skroutz στο ηλεκτρονικό εμπόριο και η Blueground στη βραχυχρόνια μίσθωση κατοικιών έδειξαν ότι μια ιδέα που ξεκινά από την Ελλάδα μπορεί να φτάσει σε διεθνές μέγεθος και να προσελκύσει σημαντικά κεφάλαια ή εξαγορές από μεγάλους παγκόσμιους παίκτες.

Η σημασία αυτών των ιστοριών ξεπερνά την επιτυχία της κάθε εταιρείας. Κάθε φορά που μια ελληνική startup πετυχαίνει διεθνώς, συμβαίνουν τρία πράγματα ταυτόχρονα: αποδεικνύεται έμπρακτα ότι είναι εφικτό, δημιουργείται μια νέα γενιά στελεχών με εμπειρία από την επιτυχία, και απελευθερώνονται κεφάλαια και τεχνογνωσία που συχνά επανεπενδύονται σε νέες, μικρότερες εταιρείες. Έτσι χτίζεται ένας ενάρετος κύκλος, όπου η μία επιτυχία τροφοδοτεί την επόμενη.

Το καύσιμο: κεφάλαια και διασύνδεση

Καμία startup δεν μεγαλώνει χωρίς κεφάλαιο, και εδώ συντελέστηκε ίσως η πιο σημαντική αλλαγή. Για χρόνια, η μεγάλη αδυναμία της ελληνικής επιχειρηματικότητας ήταν η έλλειψη χρηματοδότησης στα πρώτα, κρίσιμα στάδια. Σταδιακά, όμως, αναπτύχθηκε ένα οικοσύστημα επενδυτών, ταμείων επιχειρηματικών κεφαλαίων και προγραμμάτων στήριξης, εν μέρει με ευρωπαϊκούς πόρους, που άρχισε να καλύπτει αυτό το κενό.

Εξίσου σημαντική ήταν η ωρίμανση των υποστηρικτικών δομών: οι θερμοκοιτίδες, οι επιταχυντές, οι χώροι συνεργασίας και οι κοινότητες που συνδέουν τους ιδρυτές μεταξύ τους και με μέντορες. Και πάνω απ' όλα, ο ρόλος της ελληνικής διασποράς αποδείχθηκε καθοριστικός. Έλληνες που είχαν διαπρέψει σε διεθνή κέντρα τεχνολογίας άρχισαν να επενδύουν, να καθοδηγούν και ορισμένες φορές να επιστρέφουν, φέρνοντας μαζί τους όχι μόνο χρήμα αλλά και κάτι πιο πολύτιμο: τη γνώση του πώς χτίζεται μια εταιρεία παγκόσμιας κλίμακας.

Οι προκλήσεις που μένουν

Θα ήταν λάθος, ωστόσο, να παρουσιαστεί η εικόνα εξιδανικευμένη. Το ελληνικό οικοσύστημα παραμένει νέο, μικρό σε σχέση με τα μεγάλα ευρωπαϊκά κέντρα, και αντιμετωπίζει πραγματικά εμπόδια. Η γραφειοκρατία και η πολυπλοκότητα του να ιδρύσει και να λειτουργήσει κανείς μια εταιρεία στην Ελλάδα παραμένουν αποτρεπτικές. Η πρόσβαση σε κεφάλαια για τα μεγαλύτερα, επόμενα στάδια ανάπτυξης είναι ακόμη περιορισμένη, αναγκάζοντας πολλές εταιρείες να αναζητούν χρηματοδότηση ή και έδρα στο εξωτερικό.

Υπάρχει επίσης ο ανταγωνισμός για το ταλέντο. Η ίδια η επιτυχία του οικοσυστήματος αυξάνει τη ζήτηση για ικανούς ανθρώπους, οι οποίοι συχνά δελεάζονται από τους υψηλότερους μισθούς του εξωτερικού. Το brain drain και το startup οικοσύστημα είναι, έτσι, δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: η ικανότητα της χώρας να κρατήσει και να προσελκύσει ταλέντο θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό αν το οικοσύστημα θα ωριμάσει ή θα μείνει υποσχόμενο.

Γιατί έχει σημασία για όλους

Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί γιατί η τύχη μερικών εταιρειών τεχνολογίας αφορά την κοινωνία ευρύτερα. Η απάντηση είναι ότι τα startups αντιπροσωπεύουν ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης για μια οικονομία που για δεκαετίες στηρίχθηκε κυρίως στον τουρισμό, στις κατασκευές και στην κατανάλωση. Δημιουργούν θέσεις εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας, καλά αμειβόμενες, που δίνουν σε νέους έναν λόγο να μείνουν ή να επιστρέψουν. Παράγουν εξαγωγές γνώσης αντί για πρώτες ύλες. Και διαφοροποιούν την οικονομία, κάνοντάς την πιο ανθεκτική.

Το ελληνικό startup οικοσύστημα δεν είναι ακόμη ώριμο, και η πορεία του δεν είναι εγγυημένη. Αλλά για πρώτη φορά εδώ και πολύ καιρό, υπάρχει ένα αξιόπιστο αφήγημα ανάπτυξης που δεν βασίζεται στο παρελθόν αλλά στο μέλλον, και που τοποθετεί την Ελλάδα όχι ως θεατή της τεχνολογικής επανάστασης αλλά ως συμμετέχοντα. Το αν θα αξιοποιήσει αυτή την ευκαιρία είναι, ίσως, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα για την οικονομία της επόμενης δεκαετίας.