Πώς οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μεταμορφώνουν την Ελλάδα.

Υπάρχει μια αλλαγή που συντελείται αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα, χωρίς πολλές φανφάρες, αλλά με βαθιές συνέπειες. Όποιος ταξιδέψει στην ηπειρωτική χώρα ή κοιτάξει τις στέγες των πόλεων θα δει όλο και περισσότερα φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες στα βουνά, ολόκληρα πάρκα παραγωγής ρεύματος εκεί που πριν λίγα χρόνια δεν υπήρχε τίποτα. Η ενεργειακή μετάβαση, δηλαδή η στροφή από τα ορυκτά καύσιμα προς τις ανανεώσιμες πηγές, έχει πάψει να είναι ένα μακρινό σχέδιο και έχει γίνει μια ορατή πραγματικότητα που αλλάζει την οικονομία, το τοπίο και την καθημερινότητα της χώρας.

Από τον λιγνίτη σε έναν νέο κόσμο

Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος της αλλαγής, πρέπει να θυμηθεί από πού ξεκινάμε. Για δεκαετίες, η ηλεκτροπαραγωγή στην Ελλάδα στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στον λιγνίτη, το εγχώριο ορυκτό καύσιμο που εξορυσσόταν κυρίως στη Δυτική Μακεδονία και τη Μεγαλόπολη. Ο λιγνίτης ήταν, επί χρόνια, συνώνυμο της ενεργειακής ασφάλειας της χώρας, αλλά και μια από τις πιο ρυπογόνες πηγές ενέργειας.

Σήμερα αυτό το μοντέλο αποσύρεται. Η σταδιακή απολιγνιτοποίηση, στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών κλιματικών στόχων, σηματοδοτεί το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Στη θέση των παλιών μονάδων ανεβαίνει ραγδαία το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών στο ενεργειακό μείγμα, σε βαθμό που πριν από λίγα χρόνια θα φάνταζε αισιόδοξος. Η χώρα αλλάζει, κυριολεκτικά, καύσιμο.

Ένα φυσικό πλεονέκτημα: ήλιος και άνεμος

Αν υπάρχει ένα μέρος στην Ευρώπη φτιαγμένο για τις ανανεώσιμες πηγές, αυτό είναι η Ελλάδα. Η χώρα διαθέτει έναν από τους υψηλότερους δείκτες ηλιοφάνειας στην ήπειρο, ένα πλεονέκτημα τεράστιο για την ηλιακή ενέργεια. Παράλληλα, οι ορεινοί όγκοι και ιδίως το νησιωτικό σύμπλεγμα του Αιγαίου προσφέρουν εξαιρετικό αιολικό δυναμικό. Με απλά λόγια, η Ελλάδα έχει σε αφθονία ακριβώς τις δύο πρώτες ύλες που χρειάζεται η πράσινη ενέργεια: τον ήλιο και τον άνεμο.

Αυτό το φυσικό κεφάλαιο μετατρέπεται σταδιακά σε οικονομικό. Κάθε κιλοβατώρα που παράγεται από τον ελληνικό ήλιο είναι μια κιλοβατώρα που δεν χρειάζεται να εισαχθεί με τη μορφή ακριβού καυσίμου από το εξωτερικό. Η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι, επομένως, μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα· είναι και ζήτημα εθνικής ενεργειακής αυτονομίας.

Η μεγάλη πρόκληση: αποθήκευση και δίκτυο

Όμως ο ήλιος δύει και ο άνεμος δεν φυσά πάντα. Εδώ κρύβεται η μεγαλύτερη τεχνική πρόκληση της μετάβασης: η διαχείριση της μεταβλητότητας. Όταν η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές ξεπερνά τη ζήτηση τις ηλιόλουστες ώρες, χρειάζεται κάποιος τρόπος να αποθηκευτεί αυτή η ενέργεια για να χρησιμοποιηθεί αργότερα. Γι' αυτό η αποθήκευση, μέσω συστημάτων μπαταριών και άλλων τεχνολογιών, αναδεικνύεται στο επόμενο μεγάλο στοίχημα.

Εξίσου κρίσιμο είναι το ηλεκτρικό δίκτυο. Ένα σύστημα σχεδιασμένο για λίγους, μεγάλους σταθμούς παραγωγής πρέπει τώρα να προσαρμοστεί σε χιλιάδες διάσπαρτες μονάδες ανανεώσιμων. Ιδιαίτερη σημασία έχει η διασύνδεση των νησιών με το ηπειρωτικό δίκτυο, που τους επιτρέπει να εγκαταλείψουν τα ρυπογόνα και ακριβά πετρελαϊκά εργοστάσια και να ενταχθούν στο εθνικό, ολοένα πιο πράσινο, σύστημα. Η αναβάθμιση του δικτύου είναι, με άλλα λόγια, η αθέατη υποδομή πάνω στην οποία στηρίζεται ολόκληρη η μετάβαση.

Η ενέργεια στα χέρια των πολιτών

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες διαστάσεις αυτής της αλλαγής είναι ότι δεν αφορά μόνο τις μεγάλες εταιρείες. Με τον συμψηφισμό της ενέργειας που παράγει κανείς, νοικοκυριά και επιχειρήσεις μπορούν πλέον να τοποθετήσουν φωτοβολταϊκά στη στέγη τους και να καλύψουν μέρος ή και το σύνολο της κατανάλωσής τους, μειώνοντας δραστικά τους λογαριασμούς.

Παράλληλα αναπτύσσεται ο θεσμός των ενεργειακών κοινοτήτων, όπου κάτοικοι μιας περιοχής συνεργάζονται για να παράγουν από κοινού τη δική τους καθαρή ενέργεια. Πρόκειται για μια μικρή αλλά σημαντική επανάσταση: η ενέργεια παύει να είναι κάτι που απλώς αγοράζουμε από έναν απρόσωπο πάροχο και γίνεται κάτι που μπορούμε εν μέρει να παράγουμε και να ελέγχουμε οι ίδιοι. Αυτή η αποκέντρωση δίνει στους πολίτες έναν ρόλο που δεν είχαν ποτέ στο παλιό, συγκεντρωτικό μοντέλο.

Οι παγίδες και η δίκαιη μετάβαση

Θα ήταν αφελές να παρουσιαστεί η μετάβαση ως μια εύκολη, ανώδυνη πορεία. Υπάρχουν πραγματικά εμπόδια. Η γραφειοκρατία και οι καθυστερήσεις στις αδειοδοτήσεις φρενάρουν επενδύσεις. Η χωροθέτηση των μεγάλων έργων προκαλεί συχνά τοπικές αντιδράσεις, για λόγους που αφορούν το τοπίο, το περιβάλλον ή τη χρήση της γης. Και η ανάγκη για ισορροπία ανάμεσα στην ταχύτητα της ανάπτυξης και στην προστασία της φύσης παραμένει διαρκές ζητούμενο.

Το πιο ευαίσθητο σημείο, ωστόσο, είναι ανθρώπινο. Οι περιοχές που για δεκαετίες ζούσαν από τον λιγνίτη βρίσκονται αντιμέτωπες με την απώλεια θέσεων εργασίας και με την ανάγκη να επανεφεύρουν την οικονομία τους. Η έννοια της δίκαιης μετάβασης ακριβώς αυτό περιγράφει: τη φροντίδα ώστε το πέρασμα στην πράσινη εποχή να μην αφήσει πίσω της ολόκληρες κοινότητες. Μια μετάβαση που αγνοεί το κόστος της για τους ανθρώπους δεν είναι ούτε δίκαιη ούτε, τελικά, βιώσιμη.

Ένα στοίχημα για το μέλλον

Η ενεργειακή μετάβαση είναι, ίσως, η μεγαλύτερη ευκαιρία που έχει μπροστά της η Ελλάδα αυτή τη δεκαετία. Συνδυάζει το περιβαλλοντικό όφελος με μια σπάνια οικονομική προοπτική: λιγότερη εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα, νέες θέσεις εργασίας σε έναν αναπτυσσόμενο κλάδο, φθηνότερη ενέργεια μακροπρόθεσμα και ισχυρότερη θέση της χώρας στον ευρωπαϊκό ενεργειακό χάρτη.

Το αποτέλεσμα δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Θα κριθεί από το πόσο γρήγορα θα ξεπεραστούν τα γραφειοκρατικά εμπόδια, πόσο έξυπνα θα επενδυθεί στην αποθήκευση και στο δίκτυο, και πόσο δίκαια θα στηριχθούν οι περιοχές και οι άνθρωποι που πληρώνουν το τίμημα της αλλαγής. Ένα είναι σίγουρο: ο ήλιος και ο άνεμος, που για χιλιάδες χρόνια ήταν απλώς κομμάτι του ελληνικού τοπίου, μετατρέπονται πλέον σε έναν από τους πιο πολύτιμους πόρους της χώρας. Και το πώς θα τους αξιοποιήσουμε θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό το μέλλον της.