Brain drain και επιστροφή: η μεγάλη μετακίνηση μιας ολόκληρης γενιάς Ελλήνων

Υπάρχει μια πληγή της τελευταίας δεκαετίας που δεν φαίνεται σε καμία πλατεία και σε κανένα κλειστό μαγαζί, αλλά είναι ίσως η βαθύτερη απ' όλες: η φυγή των νέων. Στα χρόνια της οικονομικής κρίσης, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες, πολλοί από τους πιο μορφωμένους και ικανούς, έκαναν τις βαλίτσες τους και έφυγαν για το εξωτερικό αναζητώντας δουλειά, προοπτική και αξιοπρέπεια. Το φαινόμενο πήρε ένα όνομα που έγινε συνώνυμο του τραύματος μιας εποχής: brain drain, η διαρροή των εγκεφάλων. Σήμερα, καθώς η εικόνα της χώρας αλλάζει, τίθεται το αντίστροφο ερώτημα: μπορεί αυτή η γενιά να γυρίσει πίσω;

Γιατί έφυγαν

Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος του φαινομένου, πρέπει να θυμηθεί την ατμόσφαιρα εκείνων των χρόνων. Η ανεργία των νέων είχε εκτοξευθεί σε επίπεδα που έκαναν την προοπτική μιας σταδιοδρομίας στην Ελλάδα να μοιάζει ουτοπική. Νέοι άνθρωποι με πτυχία, μεταπτυχιακά και ικανότητες έβλεπαν μπροστά τους είτε την ανεργία είτε δουλειές κατώτερες των προσόντων τους και με μισθούς που δεν επέτρεπαν καμία ανεξαρτησία.

Η φυγή, λοιπόν, δεν ήταν περιπέτεια αλλά ανάγκη. Γερμανία, Βρετανία, Ολλανδία, χώρες της Βόρειας Ευρώπης και πέρα από αυτήν υποδέχθηκαν Έλληνες γιατρούς, μηχανικούς, ερευνητές, προγραμματιστές. Το πιο οδυνηρό στοιχείο ήταν ακριβώς η ποιότητα αυτής της μετανάστευσης: δεν έφευγε ένα τυχαίο κομμάτι του πληθυσμού, αλλά δυσανάλογα οι πιο εκπαιδευμένοι, αυτοί στους οποίους η χώρα είχε επενδύσει χρόνια εκπαίδευσης και πόρων.

Το αληθινό κόστος

Το brain drain είναι από τις πιο ύπουλες μορφές απώλειας, γιατί το κόστος του δεν είναι άμεσα ορατό αλλά διαρκές. Όταν φεύγει ένας νέος επιστήμονας, δεν χάνεται μόνο ένα άτομο· χάνεται η εκπαίδευση που πληρώθηκε εν μέρει από το ελληνικό δημόσιο, χάνονται τα χρόνια παραγωγικότητας που θα προσέφερε, χάνεται η καινοτομία και οι επιχειρήσεις που ίσως θα δημιουργούσε εδώ. Είναι, στην ουσία, μια τεράστια μεταφορά πλούτου και δυναμικού από τη χώρα προς τους προορισμούς υποδοχής, οι οποίοι κέρδισαν δωρεάν έτοιμο, εκπαιδευμένο ανθρώπινο κεφάλαιο.

Υπάρχει και μια δημογραφική διάσταση που κάνει το πρόβλημα ακόμη βαρύτερο. Μια χώρα που ήδη γερνά και αντιμετωπίζει υπογεννητικότητα, και η οποία χάνει ταυτόχρονα ένα μεγάλο μέρος της νέας, παραγωγικής της γενιάς, βλέπει να υπονομεύεται το ίδιο το μέλλον της: το ασφαλιστικό της σύστημα, η αγορά εργασίας της, η ζωντάνια της. Το brain drain δεν ήταν ποτέ μόνο οικονομικό ζήτημα· ήταν ζήτημα της ίδιας της προοπτικής της χώρας.

Το αντίστροφο ρεύμα

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, κάτι έχει αρχίσει να αλλάζει. Καθώς η οικονομία σταθεροποιήθηκε και η αγορά εργασίας βελτιώθηκε, εμφανίστηκε ένα αντίστροφο ρεύμα, μια αχτίδα αυτού που ονομάστηκε brain gain: η επιστροφή κάποιων από όσους είχαν φύγει. Οι λόγοι είναι πολλαπλοί. Κάποιοι γυρίζουν επειδή βρίσκουν πλέον ευκαιρίες που πριν δεν υπήρχαν, ιδίως στον τομέα της τεχνολογίας. Άλλους τους φέρνει πίσω η ποιότητα ζωής, το κλίμα, η οικογένεια, η αίσθηση του ανήκειν που καμία επιτυχία στο εξωτερικό δεν αναπληρώνει πλήρως.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η τηλεργασία. Η δυνατότητα να εργάζεται κανείς για μια εταιρεία του εξωτερικού ζώντας στην Ελλάδα άλλαξε την εξίσωση για πολλούς, επιτρέποντάς τους να συνδυάσουν τον διεθνή μισθό με την ελληνική καθημερινότητα. Παράλληλα, θεσπίστηκαν κίνητρα, όπως φορολογικές ελαφρύνσεις για όσους μεταφέρουν τη φορολογική τους κατοικία πίσω στη χώρα, σε μια προσπάθεια της πολιτείας να μετατρέψει τη διαρροή σε επιστροφή.

Γιατί η επιστροφή δεν είναι αυτονόητη

Θα ήταν αφελές, όμως, να θεωρήσει κανείς το αντίστροφο ρεύμα δεδομένο ή επαρκές. Η επιστροφή παραμένει δύσκολη απόφαση, και τα εμπόδια που έδιωξαν τους νέους δεν έχουν εξαφανιστεί όλα. Οι μισθοί στην Ελλάδα, παρά τη βελτίωση, παραμένουν συχνά χαμηλότεροι από αυτούς του εξωτερικού, ενώ το κόστος ζωής, και ιδίως η στεγαστική κρίση, έχει εκτοξευτεί. Η γραφειοκρατία, η αίσθηση ότι η αξιοκρατία δεν είναι πάντα εγγυημένη, και η αβεβαιότητα για το μέλλον λειτουργούν ακόμη ως ανασταλτικοί παράγοντες.

Πολλοί από όσους έφυγαν έχουν πια χτίσει ζωές, καριέρες και οικογένειες αλλού, και η επιστροφή σημαίνει να εγκαταλείψουν μια βεβαιότητα για μια υπόσχεση. Η νοσταλγία από μόνη της δεν αρκεί· χρειάζεται και η πεποίθηση ότι η χώρα μπορεί να προσφέρει όχι μόνο συναισθηματική αλλά και επαγγελματική και οικονομική προοπτική αντάξια των ικανοτήτων τους.

Τι θα χρειαστεί πραγματικά

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς να πειστούν κάποιοι να γυρίσουν, αλλά να δημιουργηθεί μια χώρα στην οποία οι νέοι δεν θα χρειάζεται καταρχήν να φύγουν. Αυτό σημαίνει μια οικονομία με ποιοτικές, καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, ένα κράτος που λειτουργεί και επιβραβεύει την αξία, μια προσιτή στέγαση και μια αίσθηση σταθερότητας που επιτρέπει στους ανθρώπους να σχεδιάζουν το μέλλον τους. Τα φορολογικά κίνητρα και η τηλεργασία βοηθούν, αλλά είναι λύσεις στην επιφάνεια ενός βαθύτερου ζητήματος.

Η ιστορία του brain drain και της επιστροφής είναι, τελικά, η ιστορία της σχέσης μιας χώρας με τη νέα της γενιά. Η φυγή ήταν η απάντηση των νέων σε μια Ελλάδα που δεν τους χωρούσε· η επιστροφή θα είναι το μέτρο του κατά πόσο η χώρα κατάφερε να αλλάξει. Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι να επιστρέψουν κάποιοι εγκέφαλοι, αλλά να ξαναγίνει η Ελλάδα ένας τόπος όπου αξίζει να μείνει κανείς. Και αυτό το στοίχημα κρίνεται ακόμη.